Manager może odpowiadać za szkodę wyrządzoną spółce, jej wspólnikom, a także osobom trzecim. Zakres tej odpowiedzialności zależy od roli pełnionej przez managera w organizacji oraz formy prawnej jego współpracy z organizacją (naturalnie także od treści samej umowy, we wpisie koncentrujemy się jednak na odpowiedzialności wynikającej wprost z przepisów prawa). Przedmiotem osobnych wpisów będą osobista odpowiedzialność managera za naruszenie przez zarządzany przez niego podmiot obowiązujących przepisów prawa oraz odpowiedzialność managera za długi spółki wynikająca z przepisów kodeksu spółek handlowych.

Odpowiedzialność odszkodowawcza managera względem własnej organizacji

Manager odpowiadać może za szkody wyrządzone (współ)zarządzanej przez siebie organizacji na skutek braku realizacji lub nienależytej realizacji ciążących na nim obowiązków.

W przypadku managerów najwyższego szczebla sprawa została uregulowana wprost w kodeksie spółek handlowych. Zgodnie z art. 293 (w przypadku spółki z o.o.), art. 300¹²⁵ (w przypadku prostej spółki akcyjnej) oraz art. 483 (w przypadku spółki akcyjnej) kodeksu spółek handlowych, manager najwyższego szczebla (w szczególności członek zarządu oraz rady nadzorczej) odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami statutu spółki (w przypadku prostej spółki akcyjnej szerzej – za niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków), chyba że nie ponosi winy.

W gruncie rzeczy jednak, na podobnych zasadach odpowiedzialność odszkodowawczą względem spółki ponosić będzie również kierownictwo niższego szczebla. W uprzywilejowanej sytuacji będą w tym przypadku managerowie zatrudnieni w oparciu o umowę o pracę (odpowiadają co do zasady do trzykrotności miesięcznego wynagrodzenia za pracę). W przypadku innej formy prawnej współpracy sięgać będziemy najczęściej do art. 471 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym manager odpowiedzialny będzie do naprawienia szkody wyrządzonej swojej organizacji na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że jest to następstwem okoliczności, za które odpowiedzialności nie ponosi. Zasadę tę precyzuje art. 472 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym manager odpowiada za niezachowanie należytej staranności. W obu powyższych przypadkach mamy więc co do zasady do czynienia z odpowiedzialnością na zasadzie winy, a nie ryzyka, co dla managera jest akurat dobrą wiadomością.

Względem managera formułować można również tzw. odpowiedzialność deliktową wynikającą z art. 415 k.c. (również na zasadzie winy). Jest to odpowiedzialność nie tyle za naruszenie zobowiązania do starannego działania, ale za naruszenie obowiązujących przepisów prawnych – np. niezgodne z prawem przetwarzanie danych osobowych, czy łapówkarstwo i często przyjmie ona w stosunku do własnej organizacji postać tzw. regresu – tj. np. obowiązku pokrycia kary pieniężnej nałożonej na zarządzaną organizację. Co ważne, odpowiedzialność deliktowa zagraża w pełni również managerowi zatrudnionemu w oparciu o umowę o pracę – nie będzie go chronił wówczas przepis art. 119 kodeksu pracy limitujący odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy do trzykrotności miesięcznego wynagrodzenia za pracę. Drugą ważną kwestią w przypadku odpowiedzialności deliktowej jest art. 422 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym manager może odpowiadać za szkodę wyrządzoną swojej organizacji nie tylko jeśli to on bezpośrednio ją wyrządził, ale także jeśli nakłonił sprawcę do jej wyrządzenia, pomógł w tym, lub świadomie skorzystał ze szkody wyrządzonej organizacji. Nie potrzeba wielkiej wyobraźni by wyobrazić sobie sytuacje, w których manager mógłby zostać pociągnięty do odpowiedzialności na podstawie art. 422 kodeksu cywilnego.

Do sytuacji, w której manager wyrządza własnej organizacji szkodę może dojść relatywnie łatwo. Nie musi chodzić tu jedynie o rażąco błędne decyzje gospodarcze. Wystarczy np. niewdrożenie wymaganych procedur w zakresie ochrony danych osobowych, korzystania ze sztucznej inteligencji, przeciwdziałania mobbingowi. Tak ważnym jest więc zarówno dla managera jak i zatrudniającej go organizacji, by właściwie skonstruować zawieraną przez nich umowę. Warto przy tym pamiętać, że odpowiedzialność kontraktową z art. 471 kodeksu cywilnego można umownie zarówno rozszerzyć jak i ograniczyć – co często ma miejsce.

Odpowiedzialność odszkodowawcza managera względem wspólników spółki i osób trzecich

W pewnych okolicznościach manager odpowiadać może nie tylko względem organizacji, ale także względem innych podmiotów – zarówno osób trzecich w stosunku do organizacji, jak i jej „właścicieli”.

Po pierwsze, odpowiedzialność taka może być formułowana na podstawie wcześniej wspomnianego art. 415 kodeksu cywilnego. Przykładowo, przyjęcie przez managera łapówki od jednego z wykonawców startujących w przetargu w zamian za upewnienie się, że otrzyma on kontrakt, może doprowadzić do szkody nie tylko po stronie zarządzanej organizacji, ale także konkurenta zwycięzcy przetargu, który w normalnych okolicznościach otrzymałby zamówienie. Namawianie managerów niższego szczebla na „dokręcenie śruby” podwładnym, może z kolei prowadzić do odpowiedzialności względem ofiary mobbingu. Nepotyzm w rekrutacji może wyrządzić szkodę pominiętemu kandydatowi. Doszukać można by się wielu takich potencjalnych punktów ryzyka.

Po drugie, w stosunku do członków zarządu spółek kapitałowych (spółki z o.o., spółki akcyjnej i prostej spółki akcyjnej) pewne szczególne podstawy odpowiedzialności wprowadza kodeks spółek handlowych. W grę wchodzi tu w szczególności odpowiedzialność na podstawie:

• art. 13 kodeksu spółek handlowych – za zobowiązania spółki kapitałowej w organizacji;
• art. 291 (sp. z o.o.), art. 300¹²³ (PSA) albo art. 479 (SA) kodeksu spółek handlowych – za podanie fałszywych danych w oświadczeniach dotyczących m.in. wniesienia wkładów na kapitał zakładowy czy akcyjny;
• art. 198 (sp. z o.o.), art. 300²² (PSA) albo art. 350 (SA) kodeksu spółek handlowych – za dopuszczenie do wypłat dokonanych wbrew przepisom prawa lub postanowieniom umowy spółki;
• art. 299 (sp. z o.o.) albo art. 300¹³² (PSA) kodeksu spółek handlowych – za niezaspokojone zobowiązania zarządzanej spółki w przypadku bezskuteczności ich egzekucji oraz niedopełnienia przez członka zarządu formalności przewidzianych w w/w przepisach;
• art. 526, art. 548 albo art. 568 kodeksu spółek handlowych – za szkody wyrządzone przy łączeniu, podziale lub przekształceniach spółek, na skutek działania lub zaniechania sprzecznego z prawem lub postanowieniami umowy spółki, których członek zarządu, radu nadzorczej lub komisji rewizyjnej dopuścili się ze swojej winy.

Po trzecie, pamiętać również należy o odpowiedzialności odszkodowawczej managera za nieterminowe zgłoszenie do upadłości osoby prawnej przez siebie zarządzanej. Taką odpowiedzialność przewiduje art. 21 ust. 3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe. Zgodnie z art. 21 ust. 2 i 2a tej ustawy członek zarządu jest obowiązany, nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości osoby prawnej (np. spółki z o.o., PSA czy spółki akcyjnej). Przesłanki omawianej odpowiedzialności odszkodowawczej są następujące:

• szkoda (przy czym domniemywa się, że obejmuje ona wysokość niezaspokojonej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym);
• zawinione niezgłoszenie w wymaganym terminie wniosku o ogłoszenie upadłości podmiotu będącego dłużnikiem;
• związek przyczynowy między niewykonaniem obowiązku zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości a szkodą.

Warto wskazać, że Prawo upadłościowe, podobnie jak art. 299 k.s.h. wprowadza domniemanie winy członka zarządu w uchybieniu w/w obowiązkowi, w ewentualnym procesie manager musiałby więc dążyć do jego obalenia przez wykazanie braku winy.

Odpowiedzialności członków zarządu poświęcamy sporo miejsca na osobnej stronie internetowej.  Można tam znaleźć szereg wpisów dedykowanych problematyce funkcjonowania spółek handlowych.

Zarządzanie organizacją to prestiż i wyższe zarobki, jednakże pełnienie funkcji managera, zwłaszcza wyższego szczebla, wiąże się w zamian z dużą odpowiedzialnością, mogącą skutkować poważnymi problemami finansowymi, a także karnymi (co pozostawiliśmy poza zakresem niniejszego wpisu). Managera zabezpieczać powinna więc odpowiednio skrojona umowa. Dobrze ponadto by manager był świadomy ciążących na nim obowiązków i powiązanej z nimi odpowiedzialności. Tam gdzie ryzyka nie da się mitygować inaczej, warto rozważyć odpowiednią polisę ubezpieczeniową.

Inne wpisy poświęcone managerom

Chcesz porozmawiać o współpracy?

Napisz do nas na: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. lub This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. zadzwoń na (+48) 510 551 991 lub (+48) 530 001 500.